1935 yılında Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü’nün kurulması ile kurşun-çinko aramalarının daha bilimsel olarak yapılmasına başlanmıştır. 1952 yılında Etibank Keban Konsantre Tesisleri Türkiye’de ilk yerli konsantrasyon tesisi olarak faaliyete geçmiştir.

   1960 yılından sonra özel sektör tarafından küçük kapasiteli konsantrasyon ve kalsinasyon tesisleri kurulmuş ve ürünleri genellikle dışsatıma yönelik olmuştur.

   Ülkemizde sedimanter, volkanik ve metamorfik birimler içinde her yerde mostra, oluşum ve yatak olarak kurşun ve çinkoya rastlanmaktadır. Türkiye Cu-Pb-Zn yatakları:

·                     Kuzey Türkiye bakır, kurşun, çinko kuşağı,

·                     Güneydoğu Türkiye ofiyolit kuşağı,

·                     Kuzeybatı Türkiye kurşun-çinko kuşağı,

·                     Güney Türkiye karbonat tipi çinko-kurşun kuşağı olmak üzere 4 metalojeni kuşağında yer almıştır.

3.1 Türkiye rezervleri

Cevher yataklarının oluşumuna paralel olarak, Türkiye’de çinko-kurşun cevher ve konsantreleri oksitli ve sülfürlü olarak bulunmaktadır. Türkiye’nin toplam çinko rezervi, metal çinko olarak, 5.4x10⁶ ton olup, bunun 1.3x10⁶ tonu görünür rezervdir. Oksitli cevherlerin tamamı yurt içinde Çinkur tarafından işlenerek elektrolitik külçe çinko elde edilmiştir. Üretilmekte olan sülfürlü cevherlerin yurt içinde izabe imkanı bulunmadığından, zenginleştirilmiş çinko-kurşun cevherleri veya konsantreleri olarak geçici veya doğrudan ihraç yolu ile yurt dışına satılmaktadır. Ayrıca tüvanan, ayıklanmış konsantre, kalsine ürün olarak da çinko ihracatı yapılmaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü tarafından belirlenen Türkiye işletilen ve işletilmeyen Zn oluşumları incelendiğinde. bu türdeki yatakların toplam miktarı %2.9 Zn içerikli 70x10⁶ ton civarındadır. Çinko rezervlerindeki en önemli yeri % 35 lik pay ile Rize Çayeli-Madenköy’dür.

Çizelge: Türkiye çinko-kurşun rezervlerinin dünyadaki yeri

x10³ ton metal

3.2 Metal çinko tüketim alanları

Ülkemizde üretilen oksitli cevherler Çinkur tarafından izabe edilmiş çinko ve kadmiyum metali üretilmiştir. Ülkemizde sülfürlü konsantreleri işleyecek tesis yoktur.

Ülkemizde 1999 yılında 600x10³ ton civarında sülfürlü tüvanan cevher işlenerek 102x10³ ton selektif çinko konsantresi ve toplu (bulk) konsantre üretimi gerçekleştirilmiştir. Yurtiçi metal talebi açığı, 20-30x10³ ton/yıl çinko metal ve alaşımları olarak ithalatla karşılanmaktadır.

Çinkonun kullanım alanları, boru ve nakil hatları galvanizlenmesi %55-60, pirinç imali %15-20, çinko levha imali % 3, çinko oksit imali ve lastik sanayii % 8-10, pil imali %3, zamak alaşımları,pres döküm sanayi % 6-7, tekstil, seramik sanayii, kimya sanayiidir.

Ülkemizde üretilen kadmiyum Ni-Cd pilleri, elektrolitik kaplama, boya ve pigmentlerlerde kullanılmıştır.

3.3 Dış ticaret

Çinko-kurşun madenciliğinde geçici ve kesin olmak üzere iki türlü ihracat yapılmaktadır. Geçici ihracat 14.02.1992 tarih ve 21142 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan 92/4 sayılı Geçici İhracata İlişkin Tebliğ ile 24.01.1996 tarih ve 22533 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan İhracat 96/13 sayılı Hariçte İşleme Tebliği uyarınca yapılmaktadır.

Geçici ve kesin ihracat İtalya, Belçika, Almanya, Hollanda ve Bulgaristan’a yapılmaktadır. Son yıllarda Dünya ekonomisindeki durgunluk ve oluşan düşük fiyatlar nedeni ile 1992 yılında 1.6x10⁶$ olan kesin çinko konsantresi ihracatımız, 1996 yılında yaklaşık 10 kat artarak 16x10⁶ $ olarak gerçekleşmiştir. Sülfürlü cevher ve konsantrelerin yurt içinde alıcısı bulunmamaktadır. İhracatımızın %50-91’i Avrupa Birliği ülkelerine gerçekleştirilmekte olup komşu ülkelerden Bulgaristan’a kesin ve geçici ihracat yapılmaktadır. İran’dan ise Çinkur’un ihtiyacı olan cevher/konsantre ithalatı olmuştur.

Geçici ihraç yoluyla yurt içinde üretilen tüvanan ve konsantre cevherler, izabe edilmek üzere yurt dışına gönderilmekte ve metal haline getirilen Zn, Pb, Ag ve diğer ürünler metal olarak geriye getirilmektedir.

Türkiye çinko cevheri ihracatı Çayeli Bakır Tesislerinin işletmeye girmesiyle 1995 yılından sonra hızlı bir artış göstermiş ve 1996 yılında 16x10⁶ $ seviyesine ulaşmıştır.

Ülkemizdeki imalat sektöründeki önemli gelişmelere bağlı olarak artan yurtiçi metal talebi açığı ithalatla karşılanmaktadır. Bu amaçla 20-25x10³ ton/yıl çinko metal ve alaşımları ithalatı yapılmaktadır.

3.4 Projeksiyonlar

Çizelge: Yıllara göre metal çinko gereksinimi

* Tahmini değerler  

 <<Geri        İleri>>